نزل فيهم وبطنه الذين عملوا بمثل أعمالهم ؛ « 1 » ظهر ، كساني را در بر مىگيرد كه آية دربارهء آنان نازل شده است وبطن كساني را شامل مىشود كه كردارى مانند كردار آنان داشته باشند » . استفادهء فقهى از شأن نزول وتنزيل وتأويل فقها ودانشمندان اسلامى با توجه به سبب وشأن نزول وظهر وبطن آيات ، قاعده‌اى را به دست آورده‌اند وبا تمسك به آن قاعده ، احكام را استنباط مىكنند . آن قاعده عبارت است از : « العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص المورد ؛ اعتبار به گستردگى لفظ است ، نه خصوصيّت مورد » . يعنى يك فقيه دانا وتوانا بايد خصوصيات مورد را كنار بگذارد واز جنبه‌هاى عمومى لفظ بهره بگيرد . البتة جنبه‌هاى خصوصي براي فهم دلالت كلام مفيد است ، ولى انحصار را نمىرساند ، زيرا احكام الهى پيوسته همگانى بوده ودر همهء زمان‌ها جريان دارند . اينك دو نمونه از آيات را مىآوريم كه در روايات ، جنبهء كلى آن بررسى شده ومورد استفاده قرار گرفته است : نمونهء أول : در سورهء بقره چنين آمده است : « وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ » « 2 » . اين آية از آياتي است كه داراى ظهر وبطن ( تنزيل وتأويل ) است كه با راهنمايى امام معصوم جنبهء عمومى آن روشن شده است . اين آية در ظاهر با آياتي كه ايجاب مىكند حتما رو به كعبه نماز بخوانيد منافاة دارد ، ولى با مراجعه به شأن نزول ، اين تنافى برطرف مىشود . شأن نزول آية چنين است : يهوديان به مسلمانان اعتراض مىكردند كه اگر نماز گزاردن به سوى بيت المقدس حق است ، آن گونه كه تاكنون عمل مىشد پس تحويل آن به سوى كعبه باطل است واگر رو به سوى كعبه نماز خواندن حق است ، پس بطلان آن چه تاكنون خوانده شده است ثابت مىشود . خداوند در اين آية جواب مىدهد كه هر دو كار حق بوده وهست زيرا أصل نماز ، يك حقيقت ثابت

--> ( 1 ) تفسير عياشى ؛ ج 1 ، ص 11 ، حديث 4 . ( 2 ) بقره 2 : 115 .